Je hoort eerst een geluid aan de linkerkant, daarna aan de rechterkant. Met een koptelefoon is deze afwisseling bij bilaterale muziek duidelijk waarneembaar. Maar wat hoor je daarbij eigenlijk: muziek om te ontspannen, een onderdeel van EMDR of al de hele methode? Voor Thomas Buhls benadering van EMDR-zelfcoaching is dit onderscheid cruciaal: een afwisselende prikkel alleen is geen vervanging voor een gestructureerd proces.
Thomas geeft in zijn gedocumenteerde praktijk de voorkeur aan correct uitgevoerde snelle oogbewegingen. Muziek met links-rechts-impulsen speelt daarom een andere rol dan de visuele stimulatie in zijn benadering. Dit standpunt is geen algemene wetenschappelijke rangorde van de zintuiglijke kanalen. Het helpt echter wel om nauwkeuriger te onderscheiden wat een audio-aanbod biedt en welke verwachtingen daarbuiten vallen.
Wat is bilaterale muziek?
Bij bilaterale muziek wisselen afzonderlijke geluidscomponenten of akoestische impulsen tussen het linker- en rechter stereokanaal. In tegenstelling tot bij een gewoon stereopanorama is deze wisseling een bewust compositorisch element. Afhankelijk van de productie kan dit duidelijk hoorbaar zijn of in de muziek verwerkt zijn.
De termen „EMDR-muziek“ en „bilaterale muziek“ worden vaak door elkaar gebruikt. Om het nauwkeuriger te zeggen: bilaterale muziek biedt een afwisselende auditieve prikkel. EMDR is een gestructureerde, uit meerdere fasen bestaande psychotherapeutische methode, waarbij bilaterale stimulatie een onderdeel kan zijn. De benaming van een muziekstuk zegt nog niets over de vraag of het klachten behandelt.
Naar muziek luisteren, de blik laten dwalen, een thema uitdiepen
In zijn boek en videotutorial over zelfcoaching in zes stappen koppelt Thomas Buhl een gekozen alledaags thema aan gedachten, gevoelens, eventueel lichamelijke gewaarwordingen en bilaterale stimulatie. Alleen muziek aanzetten geeft deze door hem ontwikkelde werkwijze niet weer. Wie EMDR zelf wil toepassen, heeft daarvoor de volledige handleiding nodig; de methode is uitsluitend bedoeld voor niet-pathologische gemoedstoestanden.
Ook een geluid kan verschillende functies vervullen: bij bilaterale muziek wisselt de auditieve prikkel van kant. In de tutorial van Thomas kan een metronoom daarentegen het ritme aangeven voor oogbewegingen tussen twee buitenste fixatiepunten. Je hoort dan een ritmische puls, terwijl de ogen de zijwisseling uitvoeren. Dat is iets anders dan het louter beluisteren van een muziekopname.
Wat de visuele uitvoering betreft, benadrukt Thomas regelmatige wisseling van kijkrichting, tempo, ritme, voldoende horizontale oogbewegingen en een rustig hoofd. Externe technische blikgeleiding kan hierbij helpen, maar is geen vereiste. Ook twee vaste punten in combinatie met een auditieve ritmegiver behoren tot de mogelijkheden. De REMSTIM-bril is een door hem ontwikkeld technisch hulpmiddel voor geleide oogbewegingen; het is noch de methode zelf, noch een bewijs van de superioriteit ervan. Meer informatie hierover vindt u in de tutorial over oogbewegingen, technieken en hulpmiddelen.
Waarom zijn koptelefoons belangrijk?
Afzonderlijke stereokanalen zorgen ervoor dat het verschil in geluid tussen het linker- en het rechteroor duidelijk hoorbaar is. Via de luidsprekers van een smartphone, een monoluidspreker of op grote afstand lopen de kanalen in elkaar over. Het beoogde verschil kan dan verzwakken of helemaal verdwijnen.
Het volume moet aangenaam zijn en je gehoor niet belasten. Een hoger volume leidt niet tot een beter effect. Gebruik een koptelefoon bovendien niet in situaties waarin deze je aandacht voor het verkeer, machines of andere gevaren belemmert.
Waarin verschilt bilaterale muziek van ontspanningsmuziek?
Ontspanningsmuziek wordt ervaren via tempo, harmonie, klankkleur, persoonlijke voorkeuren en herinneringen. Bilaterale muziek zorgt voor een ruimtelijke afwisseling tussen links en rechts. Beide kunnen samenwerken. Een rustgevende ervaring kan te danken zijn aan de muziek, de omgeving, een pauze of de afwisselende prikkels; uit het aangename gevoel alleen is de oorzaak niet af te leiden.
Een concreet voorbeeld is REMSTIMs eigen muziekproductie „Feel Like Eden“ met zes nummers, ingebouwde stereo-impulsen en een tempo van 60 slagen per minuut. Dat beschrijft de muzikale opzet. Het betekent niet dat dit tempo overeenkomt met je individuele hartslag in rust of dat het lichaam en de ziel hierdoor automatisch in balans worden gebracht. Ook een eigen muziekaanbod is geen onafhankelijk bewijs van de werkzaamheid.
Wat zegt de wetenschap over bilaterale auditieve stimulatie?
De NICE-richtlijn noemt geluiden als een mogelijk bilateraal alternatief binnen een volledige EMDR-behandeling, indien hieraan de voorkeur wordt gegeven of deze beter geschikt zijn. Tegelijkertijd beveelt zij een gevalideerd handboek, een behandeling in fasen en opgeleide deskundigen aan. Dit is geen bewijs van de effectiviteit van willekeurige muziekstukken buiten dit kader.
In een experimenteel onderzoek van Van den Hout en collega’s werden wisselende tonen en oogbewegingen met elkaar vergeleken. Bij gezonde proefpersonen verminderden beide de ervaren intensiteit van negatieve herinneringen, waarbij oogbewegingen een sterker effect hadden. In de bijbehorende experimenten met het werkgeheugen legden oogbewegingen eveneens een grotere druk op het werkgeheugen. Hieruit volgt noch een algemene klinische superioriteit, noch dat een bepaald muziekstuk klachten behandelt.
Een systematisch overzicht van de werkingsmechanismen van EMDR bespreekt verschillende verklaringsmodellen en de behoefte aan verder onderzoek. Het gaat niet in op de effectiviteit van „Feel Like Eden“. Voor jouw beoordeling blijven er daarom drie niveaus gescheiden: een auditieve prikkel, een volledig behandelingstraject en bewijs voor een concreet effect.
Waarvoor kan bilaterale muziek nuttig zijn?
Het kan worden gebruikt als een bewuste luisterervaring, als onderdeel van een begeleide oefening of binnen een professioneel begeleid proces. Sommige mensen vinden de wisselende ruimtelijke aandacht prettig, anderen ervaren het als storend. Het is verstandig om aandacht te schenken aan je daadwerkelijke reactie, in plaats van diepe ontspanning te verwachten of te forceren.
Bij alledaagse situaties die weinig belastend zijn, kan muziek een rustgevende omgeving bieden. Het is echter geen vervanging voor de aangeleerde procedure van zelfhulp, noch voor professionele begeleiding. Zodra er sprake is van traumatische herinneringen, ernstige angst, dissociatie of emotionele overweldiging, volstaat een audio-opname niet als veilige omgeving.
Voor meer achtergrondinformatie over de verschillende zintuiglijke kanalen kun je terecht op de hoofdpagina over bilaterale stimulatie.
Veilig luisteren: waar je op kunt letten
- Luister alleen in een veilige omgeving, niet tijdens het autorijden of het bedienen van machines.
- Kies een aangenaam, oorvriendelijk volume.
- Met neutrale nieuwsgierigheid observeren, in plaats van een bepaald effect af te dwingen.
- Stop onmiddellijk bij duizeligheid, onwel worden, toenemende inspanning of overbelasting.
- Verwerk zeer belastende herinneringen niet alleen met behulp van audio.
Veelgestelde vragen
Werkt bilaterale muziek ook zonder koptelefoon?
Muziek is hoorbaar, maar de duidelijke afwisseling tussen links en rechts kan verloren gaan. Voor het bilaterale stereo-effect is een koptelefoon doorgaans de betrouwbaardere weergave.
Is bilaterale muziek een therapie?
Nee. Een muzieknummer is noch diagnostiek, noch psychotherapie. Het kan een auditief element zijn binnen een breder, verantwoord kader.
Kan bilaterale muziek bijwerkingen hebben?
Muziek en wisselende prikkels kunnen als onaangenaam, stimulerend of emotioneel overweldigend worden ervaren. De verstandige reactie is dan niet om ‘door te zetten’, maar om te stoppen en de situatie te duiden.
Is bilaterale muziek beter dan visuele prikkels?
Er is geen algemeen vastgestelde rangorde. Het zintuig, het doel, de verdraagbaarheid en de context verschillen. Thomas geeft in zijn eigen aanpak de voorkeur aan snelle oogbewegingen. Binnen een behandeling beslist een deskundige samen met de persoon die wordt behandeld welke vorm geschikt is.
Bronnen
- Thomas Buhl: Handleiding voor EMDR-zelfcoaching in 6 stappen, versie 10.8; videotutorial, module 3 over het uitvoeren van de oogbewegingen.
- NICE: EMDR en alternatieve bilaterale prikkels
- van den Hout et al.: Oogbewegingen en wisselende tonen
- Systematisch overzicht van EMDR-mechanismen
